Leita í fréttum mbl.is

Fćrsluflokkur: Kvikmyndir

Af frćgu fólki og íslenskum bjór

Gislason Beer
 

Nýlega, ţegar hinn heimsţekkti leikstjóri Susanne Bier var á Íslandi til ađ taka á móti RIFF (-Raff) verđlaunum, greindi RÚV frá ţví ađ hún ćtti íslenskan son, Gabríel. Engar nýjar fréttir ţađ hjá RÚV, ţví drengurinn er kominn vel yfir tvítugt. Sumir hafa vitađ ţetta lengi ţótt fréttamađurinn sem flytur fréttir af frćgu fólki hjá RÚV hafi fćđst í gćr.

Ég ţekki ekkert leikstjórann Susanne Bier, en mađur sem ég ţekki var eitt sinn í veislu međ henni. Ţar var staddur mađur sem allt í einu hrópađi til Susanne Bier. "Jeg er sĺ třrstig, at jeg kunne drikke dig, Susanne!". Ţótti mér ţetta mjög fagmannleg undirfótsgjöf.

Ég ţekkti hins vegar vel frćnda hennar Susönnu, Elias Levin, og hjálpađi til viđ ađ endurmenningar hans frá fangabúđunum í Theresienstadt voru gefnar úr á Dansk Center for Holocaust og Folkedrabsstudier, ţar sem ég vann einu sinni. Elias, sem andađist á 97 aldursári, gerđist góđur vinur minn og hann hringdi í mig á ca. tveggja vikna fresti og byrjađi alltaf samtaliđ  međ sömu setningunni á gammali Kaupmannhafnardönsku. "Hvordan har du det min Ven". Ég fór stundum í heimsókn til hans á elliheimi gyđinga í Krystalgade, sem var á bak viđ samkunduhúsiđ í Kaupmannahöfn, en sem nú er búiđ ađ rífa. Oft spurđi Elias mig hvort ég ţekkti ekki örugglega frćnku sína hana Susanne, sem hann var greinilga mjög stoltur af, ţótt hún vćri ţá ekki orđinn eins heimsţekkt og hún er nú.  Tryggđ Eliasar viđ mig gleymi ég seint.  

Elias Bog

Mynd af endurminningum Elias Levin

Bryllup 2

Elias Levin dansar viđ sonarson sinn í brúđkaupi hans í Manchester áriđ 2003, Ţá var líka liđiđ ár frá ţví ađ sonur Elíasar, sem hafđi veriđ rabbíi, andađist. Lesiđskemmtilega grein eftir Erik Bing Henriques sem birtist í ritinu Rambam, sem ég ritstýrđi um tíma. Hinn ungi rabbíni Kalman Levi í Manchester/Bnei Brak Ísrael, er ţví einnig frćndi Gabríels Bjórs hins íslenska og óskarsverđlaunahafans Susönnu.

Ekki er ég viss sum ađ Elías hefđi taliđ son Susanne Bier íslenskan, ţví Elias var heitttrúađur, og slíkir telja börn gyđingakvenna ekki vera annađ en gyđinga, og ţar skiptir engu máli hvort goyinn heitir Gíslsson eđa Jensen. Eitt sinn spurđi Levin mig forvitinn, hvort ég ţekkti nokkuđ barnsföđur Susönnu frćgu, og varđ ég ađ jánka ţví ađ hann hefđi ég heyrt um. En víst er, ađ Gabríel, sonur Susanne og Tómasar Gíslasonar, á góđa ađ annars stađar en á Íslandi. Mér finnst hann svipa mjög til afa síns Rudi (Rudolfs) og langafa, Erichs, eins og hann leit út á vegabréfi sem liggur í útlendingaskýrslu hans í skjalasafni Ríkislögreglustjóraembćttisins á Ríkisskjalasafninu í Kaupmannahöfn.

Föđurafi Susönnu Bier (langafi Gabríels) var Erich Bier. Hann kom sem flóttamađur frá Ţýskalandi. Um tíma vann hann á skrifstofu sem átti ađ veita ungum chaluzim, landbúnađarnemum fyrirgreiđslu. Ungir gyđingar frá Ţýskalandi Hitlers gátu, ef ţeir voru heppnir, fengiđ ađ koma Danmörku til ađ vinna kauplaust á sveitabýlum í Danmörku. Ţađ var hlutverk skrifstofu ţeirrar sem Erich vann á greiđa götu ţeirra, en oft varđ raunin önnur. Ţar var húsbóndi Josef Fischer, fallerađur rabbíni ćttađur frá Ungverjalandi sem hafđi komiđ til Danmerkur fyrr á öldinni. Hann var jafnvel strangari viđ sum ungmennin en dönsk yfirvöld. Oft tók Erich Bier, afi Susönnu Bier, fram fyrir hendur Fischers og bjargađi málum fyrir horn á síđustu mínútunum og hefur líklega bjargađ lífi sumra međ ţví. Ţađ gat hann ţó ekki gert í öllum tilvikum og einn nemi, Paul Pinkas Koppel var t.d vísađ frá Danmörku, af dönskum yfirvöldum, í hendur nasista.  Koppel var myrtur í Auschwitz og hef ég skrifađ um hann og ađra gyđinga sem dönsk yfirvöld komu fyrir kattarnef í bók minni Medaljens Bagside, sem kom út áriđ 2005.

Ţađ er Gabríel Bier sem er á myndinni efst.


"Enginn hafđi áhuga á ađ lesa bćkur hans"

Laxness Stockholm
 

Mikiđ er nú grátbroslegt ađ sjá og horfa á fullorđna menn, sem eru ađ búa til kvikmynd um Halldór Kiljan Laxness fyrir útlendinga, ţar sem lágkúruleg samsćriskenning á ađ vera ađaltrekkplásturinn. Í hinni nýju heimildakvikmynd, sem sagt var frá í vikunni, virđist eiga ađ mjólka heldur óhóflega heimildir varđandi útgáfumál Laxness í Bandaríkjunum árin 1947 og -48.

Eftir viđtal viđ framleiđendur kvikmyndarinnar í Kastljósi sl. miđvikudag, er ljóst, ađ ađstandendur myndarinnar eru óttalegir amatörar sem láta pólitíska rétthugsun samtímans, t.d. hatur í garđ BNA, smita skođanir sína á fortíđinni. Viđtaliđ minnti allt mjög á stuttmyndir samsćriskenningamanna um 9-11. Röksemdir eins og „menn tóku bara ekki eftir ţessu hjá Halldóri Guđmundssyni" eru afar fyndnar. Halldór Guđmundsson og Hannes Hólmsteinn Gissurarson eru reyndar međ allar upplýsingar um ţetta tiltekna atriđi sem nú á greinilega ađ blóđmjólka, ţó svo ađ Halldór dragi ákveđnari niđurstöđur af ţeim en Hannes Hólmsteinn.

Međal framleiđanda heimildamyndarinnar fyrir útlendinga um Laxness er Haukur Ingvarsson, M.A. í íslenskum bókmenntum, rithöfundur útvarpsmađur og náinn samstarfsmađur Egils Helgasonar á Kiljunni. Haukur virđist ekki gera sér grein fyrir nauđsyn heimildagagnrýni. Framleiđendurnir búa sér til nýjar reglur í ţví sambandi. Ţeir segjast reyndar hafa kafađ dýpra í heimildir en ákveđnir sagnfrćđingar og bókmenntafrćđingur, en nefna auđvitađ ekki Hannes Hólmstein, sem er vitanlega alveg úti af sakramentinu hjá svona alvarlegum heimildakvikmyndaframleiđendum. En ţađ sem ţessir menn, sem búa til sér heimildamyndir fyrir útlendinga, hafa gert, er ţeir hafa kafađ dýpra í er samsćrisheilann í sjálfum sér. Halldór Ţorgeirsson, tengdasonur Laxness, annast einnig framleiđslu á ţessari mynd. Gćđin og hlutleysiđ eru víst til stađar.

 

Eru menn í helgimyndagerđ međ tilheyrandi píslarvćttalýsingum eđa ađ gera heimildakvikmynd?

Ég efa ţađ stórlega, ađ ţessir kvikmyndagerđamenn segi útlendingunum, sem mynd ţeirra er fyrst og fremst ćtluđ (ţó ţađ verđi Íslendingar sem mest muni sjá hana), ađ Laxness reyndi ađ svíkja tekjur sínar í BNA undan skatti og gjaldeyrislögum á Íslandi. Fá útlendingarnir ađ vita ađ Laxness laug í bókum sínum um ferđir sínar til Berlínar áriđ 1936, eins og hér er upplýst? Ţađ er upplýsingar sem vantar tilfinnanlega í bók Halldórs Guđmundssonar, og sem hann hefur ekki gert sér far um ađ betrumbćta í erlendum útgáfum á ćvisögu sinni um Laxness.

 

Ađrar samtímaheimildir og sjálfumgleđi Íslendinga

Varđandi William Cattell Trimble (1907-1996; Sjá meira um hann hér), sem er nú ađalheimildamađur um ţađ "mannorđsdráp", sem ađstandendur heimildamyndarinnar velta sér upp úr, er hćgt ađ upplýsa, ađ hann var mjög oft glannalegur í orđavali og gjarn á ađ lýsa yfir hlutum sem hann hafđi enga innistćđu fyrir. Álit hans á Íslendingum var heldur ekki mikiđ eins og kemur fram í dagbók danska sendiherrans í Reykjavík í lok árs 1947:

10/11 1947 Bill & Mary Trimble til Middag. Efter 9 Maaneders Virksomhed som Charge d'Affairs i Island er han "fed up" med Land og Folk. Deres Utaknemmelighed, Trakasserier og Upaalidelighed gaar ham aldeles paa Nerverne. Vi var enige om, at vi begge maa se at komme herfra, inden vi mister Evnen til at posere i Rollen som sćrlige "venner af Island". Ogsaa jeg er afgjort skuffet ved Arbejdet efter min Tilbagekomst fra USA og tvivler paa, at Island virkelig vil Venskab med Danmark. Vi har behandlet dem helt forkert, alt for hensynsfuldt under Unionstiden. Nu gřr USA det samme. Men naar USA end ikke kan sćtte det lille storhedsvanvittige Folk Stolen for Dřren, er der vel ikke noget at sige til, at vi ikke kunde. ..."

C.A.C. Brun, sem ţetta skrifađi, var reyndar Íslendingum mjög mikilvćgur haukur í horni í lýđveldisbaráttu okkar og hafđi meiri mćtur á Íslendingum en fram kemur í ţessu dagbókarbroti. Hann hafđi hins vegar ekki miklar mćtur á Bjarna Benediktssyni, einum Sjálfstćđismanna, og skrifađi t.d. um hann á norrćnum utanríkisráđherrafundi í Kaupmannahöfn í janúar áriđ 1948:

27/1 1948. Vi tog imod paa Bristol. Dagen igennem ordinćrt nordisk Udenrigsministermřde, Island inkluderet. Bjarni Benediktsson spiller, imidlertid som sćdvanlig, en aldeles ynkelig Rolle..." 

Ţessa mynd af Bjarna deildi C.A.C. Brun međ Trimble, en ţeir dýrkuđu Stefán Jóhann Stefánsson forsćtisrćđherra, en Bjarni var utanríkis- og dómsmálaráđherra 1947-49. Finnst mönnum ţađ líklegt, ađ William C. Trimble hafi fariđ ađ eyđileggja mannorđ Laxness í Bandaríkjunum fyrir stjórnmálamann á Íslandi, sem hann og ađrir diplómatar höfđu lítiđ álit á?

Halldór Guđmundsson hefur einnig tekiđ eftir ţessum skođunum erlendra landa á Íslandi (án ţess ađ vitna í neinar heimildir), ţar sem hann skrifar í bók sinni um Laxness, sem ég á ađeins á dönsku: „Det er endvidere interessant, at stormagternes udsendinge i Island var fuldstćndigt enige pĺ et punt: De var forblřffede over islćndingense nationalisme og selvglćde og ansĺ dem for mere eller mindre at leve i fortiden". 

Virđist ţví lítiđ hafa breyst, ţegar mađur heyrir um gerđ sérstaklegrar heimildarkvikmyndar handa útlendingum um Laxness.

 

Laxness vex í augum sumra Íslendinga

Ég held ađ menn sé ađ mikla fyrir sér samböndum og mćtti Bjarna Benediktssonar gagnvart bandarískum útsendurum á Íslandi, ef ţeir ćtla ađ hann hafi getađ pantađ 1 stk. eyđileggingu á mannorđi skálds á Íslandi í salarkynnum Bandarískra ráđuneyta. Bjarni vildi koma sér niđur á yfirlýstum kommúnista í skattamáli. Bjarna Ben var ekki hlýtt til sósíalista, sem hagađi sér reyndar eins og stórkapítalisti, keyrđi um á amerískri drossíu,  mútađi mönnum til ađ fá bensín í miđri skömmtum og sveik undan skatti ţađ sem hann hafđi grćtt af dollurum í BNA. Ţetta var persónulegt uppgjör eins og allt er alltaf á Íslandi. Bćkur Laxness hćttu ekki ađ seljast út af upplýsingum sem enduđu í skattamáli á Íslandi.

Ţađ eina sem ţessir „heimildakvikmyndagerđamenn" hafa í höndunum um eyđileggingu á orđstír Laxness er athugasemd međ hendi Trimble: „Athugiđ ađ orđstír Laxness myndi skađast verulega, ef viđ komum ţví til  skila, ađ hann sé ađ reyna ađ komast undan tekjuskatti. Ţar af leiđandi er mćlt međ frekari rannsókn á ţeim höfundarlaunum, sem hann hefur vćntanlega fengiđ fyrir Sjálfstćtt fólk".

Björn Bjarnason

Athyglisvert er ađ minnast ţess, eins og sonur Bjarna Ben gerir á gömlu bloggi sínu, ađ í bók Hannesar Hólmsteins Laxness er á bls. 397 er sagt frá ţví ađ á árinu 1975 fékk sonur meints ćrubrjóts á Halldóri Kiljan Laxness ţađ hlutverk sem embćttismađur í forsćtisráđuneytinu ađ rćđa viđ Halldór Laxness um hvort hann vildi verđa fulltrúi Íslands í Bandaríkjunum áriđ 1976 ţegar minnst var 200 ára byltingarafmćlis ţeirra og flytja erindi um íslenskar bókmenntir. Hitti Björn Bjarnason Laxness í Gljúfrasteini 8. maí 1975 og tók hann erindinu vel. Ţegar Björn Bjarnason hafđi samband viđ Laxness i síma 29. október 1975 til ađ fá endanlegt svar hans: „Ţá var komiđ annađ hljóđ í hann. Laxness taldi litlar líkur á ţví, ađ hann gćti fariđ vestur. Hann hefđi veriđ kynntur vestra međ útgáfunni á Sjálfstćđu fólki, sem hefđi selst vel. Síđan hefđi hann gleymst. Hann sći sér ekki mikinn hag í ţví ađ ferđast um, ţar sem enginn hefđi áhuga á ađ lesa bćkur hans. Öđru máli gegndi um lönd, ţar sem hann ćtti stóra lesendahópa. Fór Laxness hvergi," eins og Hannes Hólmsteinn skrifar og vitnar í frásagnir Björns Bjarnarsonar sem liggja fyrir í stjórnarráđsskjölum.

Niđurlag

Verum viss um ađ útlendingum verđur ekki ćtluđ sú vitneskja í komandi mynd tengdasonar Laxness. Nei, fórnalambiđ Laxness, fórnarlamb vondra manna á Íslandi og BNA er sú mynd sem nú er talin réttust. Ţađ er píslarsagan og samsćriskenningin sem á ađ selja.

Viđ ţeim einkennilegu vinnubrögđum sem menn bođa í heimildamynd um Laxness fyrir utanlandsmarkađ er ekki mikiđ ađ gera. Mönnum erlendis mun örugglega ţykja ţetta mjög hlćgilegt miđađ viđ takmarkađa "frćgđ" Laxness, sem er nú sem áđur mest á Íslandi - ţrátt fyrir allt - nema ađ vera kynni í Ţýskalandi, sem í ár heldur upp á Ísland á messunni í Frankfurđu. Laxness er hvergi  stćrri en á Íslandi. Sala á ćvisögu hans t.d. í Danmörku, sýnir ekki beint mikinn áhuga hjá honum hjá nánustu nágrönnum okkar. Ţjóđverjar "digga" hann vegna međfćdds áhuga á öllu NORDISCH, Brünhildum og Heiđu í fjallakofanum, sem Salka Valka er ekkert annađ en íslensk gerđ af.

Laxness var mađur en ekki guđ. Ţví fyrr sem menn gera sér grein fyrir ţví, ţví betra. Ţá hćttir kannski ţessi ţjóđernisrembingslega helgisögugerđ Íslendinga. Laxness var akkúrat enginn píslarvottur. Hann var útspekúlerađur lífskúnstner, sem meistrađi ţađ ađ hylma yfir ţađ sem miđur fór í lífi sínu og matreiddi ţađ vel í sjálfsćvisögum, og laug ţá stundum grimmt - eđa gleymdi ýmsu eins og gerist. 


Ţarnćsta Indiana Jones mynd gerist á Íslandi

Indiana Jones in Iceland
 

Harrison Ford kemur í nćstu viku til ađ kanna ađstöđu. Myndin á ađ gerast í Ţjórsárdal og á Snćfellsnesi og mun veita fjölmörgum ađilum vinnu í einhvern tíma. Líklega verđur kvikmyndin gerđ í tengslum viđ ekta fornleifauppgröft, segir dr. Bjarni F. Einarsson fornleifafrćđingur í viđtali viđ fréttastofu Reuters. Bjarni og Harrison Ford eru góđir vinir og drykkjufélagar. Jón Gnarr leikur sjálfan sig og Hitler.

Nei, fornleifagöbb eru leiđinleg, eins og menn hafa séđ í dag á mbl.is og heyrt í útvarpinu.

Ekki ţykir mér ţó furđulegt ađ einmitt fornleifar skuli valdar af tveimur fjölmiđlum til ađ láta Íslendinga hlaupa apríl. Ég man eftir silfursjóđi nokkrum frá Víkingaöld sem fannst óáfallinn í jörđu austur á landi, og í honum gripir sem sérfrćđingar á Norđurlöndum sögđu vera frá nútíma. Ţađ er aprílgabbi líkast hvernig íslenskir "sérfrćđingar" hafa reynt ađ leyna ţví. En ég skil vanda fjölmiđla viđ val á aprílgabbi, ţegar allt í stjórnmálunum er orđiđ ađ allsherjar plattenslageríi.

Ţetta gabb um Landeyjahöfn er nú heldur lélegt og Dr. Kristín er alls ekki nógu trúverđug. Ég man eftir fréttum um bein grćnlenskra kvenna sem áttu ađ hafa fundist á Skriđuklaustri og ýmsar ađrar „sannar" sögur, sem hefđu miklu fremur sómt sér sem aprílgabb, nema hvađ ađ ţćr voru sannar ţangađ til fornleifafrćđingurinn hafđi tekiđ sönsum.

Hér og hér getiđ ţiđ hins vegar lesiđ um miklu áhugaverđari leik sem hin nýja stofnun í skemmtanaiđnađinum, Fornleifastofnun Ríkisins, hefur stađiđ í ađ undanförnu. Í einhverju vorhreingerningsćđi í miđju efnahagshruninu sjússađi forstöđumađur stofnunarinnar saman áćtlun upp á heilar 700.000.000 kreppukrónur (ţiđ sjáiđ og lesiđ rétt: 700 millur) í framkvćmdir viđ fornleifarnar ađ Stöng í Ţjórsárdal.  Ţessari lygilegu upphćđ komst hún ađ međ hjálp nokkurra sérfrćđinga sem ekki fćst gefiđ upp hverjir séu. Kristín, og sérfrćđingarnir dularfullu, hripuđu saman fjárhagsáćtlun á smá pappírsbleđil, sem ţeim og lögmönnum ţeirra  ţykir engin ástćđa til ađ ég, sem mest hef stundađ fornleifarannsóknir á Stöng í Ţjórsárdal, fái nokkurn tíma ađ sjá. Nú er dćmiđ hjá Úrskurđarnefnd Upplýsingamála, sem er komin langt yfir skilafrest. Mig langar auđvitađ ađ vita, hvort eitthvađ af ţessum mörgu milljónum hafi veriđ hugsađar handa mér.


mbl.is Fornleifar í Landeyjahöfn
Tilkynna um óviđeigandi tengingu viđ frétt

Geimveran

Geimveran
In a cinema near you Crying

Jón goes to the movies

Nú er komiđ í ljós ađ Jón Gerald Sullenberger hefur margt meira en fjármálavit til ađ bera. Ţarna hefur greinilega fariđ frćgur Hollywood producer i glatkistuna. Nýjasta myndband hans, Glitnir í höndum Stođaeđa Sweet Revenge I, telst til hryllingsmynda, nánar tiltekiđ finance horror geirans. Lýsingin mćtti hafa veriđ betri, en allir leikararnir fengu ađ ţessu sinni vel greitt fyrir ómakiđ. Ég bíđ óţreyjufullur eftir framhaldinu á ţessu listaverki Jóns, sem vísir.is og DV.is greina frá.

 

 

Ekki undrar ţađ mig ađ Jón Sulllenberger sé margt til lista lagt. Ţetta gengur oft í ćttir. Ég man vel eftir afa hans, sem ég tel víst ađ hann hafi ţó aldrei hitt.  Hann hét Gunnar (d. 1990) og bjó á Hringbrautinni í Reykjavík. Hann bjó í sama húsi og afi minni og amma. Ţetta var ágćtis mađur, nema ţegar hann drakk. Ţá gekk ekki svo lítiđ á. Gunnar var fátćkur mađur, sem vann á Eyrinni, en var ýmislegt annađ til lista lagt. Hann var menntađur járnsmiđur og var líka mjög músíkalskur og spilađi oft slagara á slaghörpu/orgel sem hann átti. Ungur vildi hann verđa músíkkant en komst  oft í kast viđ lögin og framdi fjölda innbrota sem hann var dćmdur fyrir áriđ 1946. Á 4. áratug aldarinn gerđist hann laumufarţegi á einu skipi Eimskipa og komst til Leith á Skotlandi međ manni sem síđar varđ frćgur söngvari. Síđar, 1934, laumađist Gunnar međ öđrum félaga til Kaupmannahafnar, ţar sem ţeir fengu ţó ekki ađ ganga á land. Fjöldkylda hans borgađi fargjaldiđ fyrir hann (100 krónur), svo hann gćti komist heim og tekiđ út dóm sinn fyrir innbrot, m.a. hjá Kommúnistafélaginu. Gunnar var aldrei ánćgđur međ hlutskipti sitt í lífinu og ţegar hann var drukkinn sagđi hann gjarnan mönnum frá ţví, ađ hann vćri sonur sýslumanns nokkurs í Vestmannaeyjum. Ţađ var dagsatt. Sýslumađurinn var einnig Alţingismađur um tíma og gćslumađur Landsbankans í níu daga áriđ 1909. Síđar á ćvinni vann langafi Jóns í Fjármálaráđuneytinu. Hann varđ allra manna elstur. 

Ţetta var nú bara ćttfrćđiútúrdúr um ćttir Jóns Geralds, ef einhverjir myndu gera heimildamynd um ćttgarđ hans og afrek. Upphaflega uppgötvađi ég skyldleika Jóns viđ afann, ţegar ég sá myndir á Jóni í fyrsta sinn. Hann er eiginlega nćstum ţví eins og afinn

Áđurnefnd stuttmynd Jóns er vissulega alveg ágćt. Hún sýnir okkur, hvítt á svörtu, ađ menn kunnu sér ekki hóf í neinu í ţessu útrásarćvintýri. Mér ţykir nú samt enn betra atriđi Fóstbrćđra um vandann í bankanum. Ég er á ţví ađ Indriđi í atriđinu hafi haft rétt fyrir sér. Hann hefur líklega lesiđ vefsíđu Jóns


ICELAND - Ţegar Íslendingar urđu til ţess ađ bandaríski kvikmyndaiđnađurinn var ritskođađur

  Payne and Sonja

Fyrr á árinu skrifađi ég um hve illir Íslendingar gátu oft orđiđ, og verđa enn,  ţegar ađ mannorđi ţeirra og menningu er vegiđ á erlendri grundu. Ţá sagđi ég frá "albínóum" í Ţýskalandi á fjórđa tug síđustu aldar, sem ţóttust vera Íslendingar, og fóru slíkir loddarar fyrir brjóstiđ á íslenskum lćkni sem ţá var búsettur í Ţýskalandi. Íslendingar eru ekki albínóar, bara dálítiđ fölir.

Áriđ 1942 kom á markađinn bandaríska kvikmyndin Iceland, sem fjallar um ástir íslenskrar stúlku og bandarísks hermanns. Myndin er listskautamynd međ norskćttuđu skautadrottningunni Sonju Henie og hjartaknúsaranum John Payne í ađalhlutverkunum.  Ţetta var víst ósköp ómerkileg Hollywood klisja

Morgunblađiđ greindi fljótlega frá ţessari kvikmynd vegna ţess ađ hinn voldugi kvikmyndagagnrýnandi viđ New York Times, Bosley Crowther (1905-89), fór ekki mjög lofsamlegum orđum um innihald myndarinnar og ţótti hún til ţess fallin ađ skapa Bandaríkjunum óvildarmenn og skemma vináttu á milli ţjóđa. Gangrýnandi The Washington Post tók í sama streng.

Yfirvöld á Íslandi höfđu strax samband viđ sendifulltrúa sinn í Washington, sem hefur líklega brugđiđ sér strax í bíó og orđiđ fyrir smá áfalli ţegar hann sá Iceland. Myndinni var mótmćlt harđlega af sendiherranum, Thor Thors. Morgunblađiđ greinir frá ţví 18. desember 1942 og segir ađ fyrir óskir sendiherrans hafi nafni myndarinnar veriđ breytt og ţađ sem í henni var, og sem tengdist Íslandi, hefđi veriđ fjarlćgt. 

Í ársbyrjun 1943 er greint frá ţví, ađ vegna ţessarar kvikmyndar og annarrar, "A Yank at Eton", hafi bandarísk yfirvöld krafist ţess ađ lesa yfir handrit allra kvikmynda bandaríska kvikmyndaiđnađarins áđur en ţćr fóru í framleiđslu -  Mótmćli smáţjóđar sem ekki einu sinni hafđi séđ kvikmyndina Iceland, olli ţví ađ ritskođun hófst í kvikmyndaiđnađinum í Bandaríkjunum á stríđsárunum. Ţađ ţykir mér nokkuđ merkilegur áfangi í íslenskri sögu. Mér er í ţví sambandi hugsađ til nokkurra Múhameđsteikninga sem teiknađar voru í Danmörku nýlega.

Kvikmyndin Iceland fékk eftir sýningar í Bandaríkjunum nýtt nafn, Katina, en ţađ nafn virđist ekki hafa fest sig í sessi, ţví myndin var t.d. sýnd á Stöđ 2 fyrir 20 árum síđan undir nafninu "Iceland". Myndin var einnig sýnd međ ţví nafni í Reykjavík áriđ 1944 og virđast mótmćlin ekki hafa ekki veriđ eins sterk ţá og 1942.

 

Iceland

Ţórđur Albertsson (1900-72), fiskútflutningserindreki, sem áriđ 1942 var umbođsmađur Lýssissambands Íslenskra Botnvörpunga í New York, skrifađi Morgunblađinu og lýsti kvikmyndinni. Lćt ég lýsingu hans nćgja:

Hjer hefur myndin fengiđ frekar slćma blađadóm. Finst flestum sem efni myndarinnar sje ákaflega lítilfjörlegt og illa samiđ, en ađ ţađ sjeu náttúrulega skautasýningar Sonju Henie, sem eigi og muni draga fólk ađ myndinni. Er ţađ einkum stórblađiđ "New York Times" (15. Október), sem tekur málstađ Íslendinga. Skal jeg nú skýra frá, hvernig myndin kemur mjer, sem Íslending, fyrir sjónir. Ţađ er ţá fyrst, ađ ţessi íslenska fjölskylda, foreldrar Katinu (Sonju), sem reka kaffistofu í Reykjavík og sjást mikiđ gengum alla myndina, eiga ekkert sameiginlegt međ íslenskri fjölskyldu, heldur koma fyrir og leika sem vćru leikararnir ađ sýna fjölskyldulíf t.d. í Palestínu, en ţađ tekst ágćtlega og er alveg "ekta" (jeg hef sjálfur veriđ í landinu helga). Undirlćgjuháttur, peningaágirnd, níska, og alls konar fleđulćti međ viđeigandi (óíslensku) handapati er ţađ, sem einkennir ţessa íslensku fjölskyldu. [Leturbreikkun blogghöfundar] Annađ sjest ekki af Íslendingum í myndinni, nema sjálfur unnusti Katinu, og ísl. síldargrósseri og sonur hans. Er síldarkaupmađurinn mjög ólíkur Íslendingi, og sonurinn svona góđlátlegur idíjót. En ţađ er unnusti Katinu, sem er látinn heita Sven Sverdrup (og ćtti ţví vitanlega ađ vera Svíi), sem kórónar allt í ađ gera okkur Íslendinga auvirđilega. Og, eins og ameríski blađamađurinn segir, myndi ekki ná í neina stelpu, hvađ ţá heldur skautadrottninguna Sonju Henie. Er hann látinn sitja eins og hálfbjáni og naga á sjer neglurnar, međan ađ mótstöđumađurinn tekur af honum stelpuna.

Í myndinni er ţessi prestur, sem er látinn heita "Herrn Tegler"[Herr Sigvis Tegnar] og ćtti ţví ađ vera ţýskur, látinn ganga um á veitingahúsunum. Ef hann sjer Ameríkana međ ísl. stúlku, gefur hann ţeim nafnspjald sitt í auglýsingarskyni fyrir "giftingastofnun" sína. Hann er hinn fleđulegasti og sýnir áreiđanlega einhverja manntegund, sem búa sunnar á hnettinum en Íslendingar. Ţegar hann er búinn ađ gifta ţau Katinu og Ameríkanann, segir hann: "Tillykke og mange Börn" og bćtir viđ á ensku: Ţađ ţýđir "Good luck and many children"

Ađrir Íslendingar sjást ekki í myndinni, nema skautafólk, sem fer í norska ţjóđbúninga og dansar hálf-fćreyska dansa á "Ólafsvökunni", en "innfćddir" hljófćraleikarar eru klćddir eins og svissneskir fjallgöngumenn. Tvisvar er talađ um Eskimóa í myndinni. Í seinna skiptiđ segir ameríski hermađurinn: "Fáđu Eskimóunum aftur skautana sína".

Ekkert sjest af bćnum Reykjavík, engar götur ađeins skautahöllin, og ţetta hótel Jorg, ţar sem mjög fjölmenn og skrautleg hljómsveit leikur, og salirnir og dansgólfiđ er rúmgott og hiđ fegursta.

Ţađ sem mjer finnst einna leiđinlegast viđ myndina er, ađ öll ísl. fjölskyldan og t.d. presturinn tala međ greinilegum ţýskum blć, og er ţetta augsjáanlega viljandi gert, ţví oft heyrir mađur slíkt í myndum, ţegar leika ţarf ţýska nasista. .....

Ţó er skylt ađ geta ţess, ađ kaffistofa sú, sem foreldrar Katinu reka í Reykjavík, er miklu snyrtilegri ađ öllu leyti en slíkar stofur heima. Ţađ er satt ađ segja til háborinnar skammar, hvađ slíkar stofur heima eru sóđalegar, ađ jeg tali ekki um ţessar "holur", sem risiđ hafa upp međ ástandinu. Ţađ vćri sannarlega meiri ţörf á eftirliti, og ađ loka einhverjum af ţeim, annars gćti veriđ ađ nćsta Íslandsmynd sýndi eina slíka, eins og ţćr eru í raun og veru, og ţá fyrst vćri ástćđa til umkvörtunar.

Eggert Ţór Bernharđsson sagnfrćđingur, sem skrifađi um Iceland í Sagnir 13 áriđ 1992 kemst ađ eftirfarandi niđurstöđu: "Hins vegar virđast Íslendingar hafa tekiđ ótrúlega alvarlega áhrifin sem ein kvikmynd gat hugsanlega haft á viđhorf heimsbyggđarinnar til ţeirra. Kannski helgađist ţađ af ţví hversu mótandi áhrif kvikmyndir höfđu á hugarheim ţeirra sjálfra".

Ţessi niđurstađa Eggerts stenst varla, ţar sem Íslendingar höfđu ekki einu sinni séđ kvikmyndina, ţegar ţeir fóru hamförum út af henni síđla árs 1942. Ef tekiđ er miđ af lýsingu Íslendings í New York, sem sá myndina og sagđi frá henni, fór mest fyrir brjóstiđ á honum ađ Íslendingar voru ýktir eins og einhverjir íbúar "Palestínu" sem töluđu međ ţýskum hreim. Ţađ sćrđi greinilega mest ađ Íslendingar yrđu ađ einhverjum fígúrum sem Bandaríkin börđust viđ, (ţjóđverjum), og Ţjóđverjar hötuđu, (gyđingum), og jafnvel ađ Eskimóum. Ţví sumir íslendingar höfđu lítiđ álit á nasistum međan ađrir voru ekki minni gyđingahatarar en gekk og gerđist í Evrópu og BNA á ţessum tíma.

En kannski var bjöguđ landlýsing Iceland ekki svo fjarri lagi eftir alt. Í merkisgrein eftir Eggert Ţór má lesa ađ ástandiđ varđ nokkuđ slćmt, ađ minnsta kosti ekki dans á skautum fyrir alla.

Ástand
Skautađ
Skautađ lágum faldi í Reykjavík, Iceland

 


Trúarfasisti, Hallelúja!

Í gćr komst ég í tölu trúarfasista. Ćvar Rafns Kjartansson dćmir mig og ađra og skrifađi:

"Ţađ er aumt ţegar ţiđ trúarfasistarnir verjiđ gerđir gyđinga sem hafa veriđ úthrópađar af öllum hinum siđmenntađa heimi en verndarvćngur Bandaríkjanna  heldur enn á floti. Enda stćrsti kaupandi vopna frá ţeim auk ţess sem bandarískum fjölmiđlum og afţreyingariđnađi er ađ mestu stýrt  af gyđingum sem vilja ekki flytja til Ísrael en kaupa sitt aflátsbréf međ stuđningi."

Ţessi orđ Ćvar Rafns sýnir ađ sjálfsögđu hvađ hann er sjálfur. Hann dćmir sig best sjálfur, eins og ađrir stuđningsmenn hryđjuverka og öfgastefnu.

Ţessi Stóri Dómur Ćvars féll vegna ţess ađ ég hef dregiđ heilbrigđiđ í tillögu Vinstri Grćnna um ađ vilja stjórnmálasamband viđ Hamas í efa. Ţá ritađi Ćvar um barnamorđ Ísraelsmanna. Ţađ er mjög algeng athugasemd hjá ţeim sem skilja Hamas, sem ţó oftast gleyma ţví ađ blessuđ börnin tína lífi sínu vegna ţess ađ ţeim er beitt sem vopnum í eldlínunni. Vinir Hamas vilja helst ekki heyra um börnin sem vinir ţeirra myrđa. Tilfinningataugin í Ćvari er ekki eins fín ţegar honum eru sýnd börn saklausra Ísraelsmanna, gyđinga, sem verđa fyrir "frelsisbaráttu" Palestínumanna, múslima, sem Ćvar og hans líkir segjast skilja. Börn Palestínumanna sem myrđa og deyja í stríđinu eru frelsishetjur, en börn gyđinga eru augljóslega fórnarlömb frelsisbaráttu sem er skilin og studd af Ćvari og hans félögum á Íslandi.

Hvers konar fasisti er svo Ćvar Rafn, ef viđ hin erum trúarfasistar? Kannski auđtrúa fasisti? Veltiđ ţví fyrir ykkur, og svo getur Ćvar horfst í augu viđ börnin sem uppáhaldsfrelsisbaráttan hans hefur myrt. Ćtli hann skilji ţađ sem gerst hefur og geti skammast sín?:

Kornabörn

1til2ára

3til4ára

5til8ára

9til11ára

12til13ára

14ára

15ára

16ára

17 ára


Um Bastarđa, Guldbrandsen og Giversen

Teppi2

Margt er hćgt ađ sópa undir gólfteppiđ.  En ţađ getur reynst erfitt ađ leyna ţví, ađ ţađ hefur lengi geisađ stríđ í Afganistan. 

 

Danska ríkissjónvarpiđ, stöđin DR1, sýndi nýveriđ heimildamynd, Den Hemmelige Krig, ţar sem haldiđ var fram ađ danskir hermenn í Afganistan hefđu á árunum 2001-2, á skjön viđ reglur og sáttmála, afhent fanga til Bandaríkjahers, sem svo hefđi pyntađ ţá. Viđ frumsýningu myndarinnar var Enhedslisten (flokkur aflóga erkisósíalista) tilbúinn međ herferđ gegn dönsku ríkisstjórninni, ţar sem ţessar ásakanir gegn danska hernum átti greinilega ađ nota til ađ steypa núverandi ríkisstjórn af stóli.

En nú virđist kvikmynd Christofers Guldbrandsens og Nils Giversens ţví miđur vera meingölluđ og í ljós er komiđ, ađ Enhedslisten og DR, danska Ríkissjónvarpiđ, virđast hafa haft samvinnu. “Leikstjórar” myndarinnar, Guldbrandsen og Giversen notuđu Enhedslisten til ađ setja fram spurningar til forsćtisráđherrans, Anders Fogh Rasmussens, um međhöndlun Bandaríkjamanna á stríđsföngum, er myndin var frumsýnd. Ţađ hefur einnig sýnt sig, ađ vitnisburđur ađalvitnisins í myndinni, bandaríska yfirheyrsluforingjans Chris Hogans, hefur veriđ klipptur og skorinn. Til dćmis hefur Guldbrandsen & Giversen/DR klippt út orđ Hogans um, ađ aldrei hefđu fariđ fram hrottalegar yfirheyrslur í fangabúđunum, ţar sem fangar Dana voru afhentir Bandaríkjaher. Margt bendir einnig til ţess ađ Hogan sé ekki alveg nógu trúverđugt vitni til ađ ađ byggja á viđ gerđ heimildakvikmyndar.

Gagnrýninni rignir nú yfir DR, sem hefur látiđ Guldbrandsen og Giversen sjálfa rannsaka og skýra framleiđslu sína. Ţađ er ekki minnst góđri blađamennsku Nyhedsavisen (sem er í eigu Íslendinga) ađ ţakka, ađ flett hefur veriđ ofan af ţessum einkennilegu vinnubrögđum, ţar sem gripiđ var til loddaraađferđa til ađ búa til “fréttaskúp”. Guldbrandsen og Giversen vilja ekkert tjá sig um máliđ viđ fjölmiđla, en hér er hćgt ađ lesa um máliđ út frá sjónarhorni framleiđenda myndarinnar.

II Af Naser

Danski ţingmađurinn Naser Khader, sem er Palestínumađur, kvartar sáran yfir kvikmyndafélagi, sem hefur búiđ til heimildamynd um hann á fölskum forsendum. Ţegar Khader varđ ljóst, ađ fyrirtćkiđ Bastard-film vćri ađ gera mynd um hann og litla múslimaprestinn Muhammed Akkari, sem sigldi undir fölsku flaggi í Múhameđ teikningamálinu í fyrra, vildi Khader ekki vera međ í myndinn lengur.  Naser Khader, sem er talsmađur hófsamra múslima í Danmörku, hótar nú lögbanni á myndina, ef ekki verđur viđ hćtt viđ hana. Hann vill ekki vera međ í mynd, sem gefur prestinum Akkari ókeypis auglýsingu. Ţar ađ auki sagđi Bastard Film Khader rangt frá í upphafi um, hverjir myndu vera međ í myndinnu. Ţá var Akkari ekki nefndur á nafn. Khader myndi ég gjarna kjósa, hefđi ég kosningarrétt í Danmörku og vćri hann ekki í ţeim skrítna pólitíska samtíningi fólks, sem kallar sig Radikale Venstre (og sem mest líkist Samfylkingunni á Íslandi, ađ henni ólastađri). Heimildakvikmyndagerđamennirnir hjá Bastarđi hafa ađ sjálfsögđu dregiđ dár ađ Naser Khader. Ţeir reka fyrirtćki sem greinilega ber nafn međ rentu.

III  Af Vilhjálmi Erni

Og ţegar ég er nú ađ, get ég nefnd dćmi af sjálfum mér og viđskiptum mínum viđ ţessa undirstétt heimildakvikmyndagerđamanna. Viđ útkomu bókar minnar, Medaljens Bagside (2005), hafđi fyrrnefnd stofnun, DR, samband viđ mig. Ţeir vildu ólmir búa til útvarpsţátt og sjónvarpsviđtal, og hugsanlega heimildakvikmynd. Ég tók auđvitađ vel í ţađ og notađi u.ţ.b. viku af tíma mínum til ađ fóđra blađamennina međ upplýsingum og myndum og setja ţá í samband viđ fólk út um allan heim. Ég fór í útvarpsviđtal og mér var tilkynnt ađ ég yrđi kallađur í sjónvarpsviđtal fljótlega. Áđur en ég vissi hvađan á mig stóđ verđriđ, fór í loftiđ útvarpsţáttur, ţar sem smábitar af ţví sem ég hafđi sagt var kíttađ inn á milli viđtals viđ mann, sem aldrei hafđi veriđ nefndur viđ mig, son eins af ţeim embćttismönnum, sem stóđ í ţví ađ reka flóttamenn úr landi á árunum 1940-43. Ţessi mađur kemur bók minni ekkert viđ. Ég dauđkenndi í brjósti um manninn, sem auđvitađ hafđi aldrei heyrt um gjörninga föđur síns, sem ekki koma honum neitt viđ, nema ađ mađur trúi á erfđasyndina. Mér ţótti ţetta einkennileg blađamennska og mér var svo síđar núiđ um nasir, ađ ég vćri á eftir afkomendum embćttismannanna í bók minni.

Eitt sunnudagskvöldiđ kom svo sjónvarpsfrétt í langa fréttatíma DR, sem ţá bar nafniđ Sřndagsavisen. Ţar var notađ mikiđ af ţví sem ég hafđi ausiđ í blađamannin, sem var hinn eini og sanni Nils Giversen (sami mađur, sem nú hefur veriđ stađinn ađ slćlegu verki í Afganistan myndinni) og kollega hans. Einnig var talađ viđ merka frćđikonu, sem hefur att kappi viđ mig, og sem áđur hafđi lýst ţví yfir ađ niđurstöđur mínar vćru hćpnar. Viti menn, nú var hún orđin alveg sammála mér, svo halda mćtti ađ hún hefđi veriđ ađ segja frá einhverju sem hún hafđi sjál skrifađ. Svo var bókin mín sýnd, en ţađ gleymdist ađ nefna ađ hún vćri eftir mig. Bókin fékk ekki meiri umfjöllun í bili hjá DR. Síđan ţá hef ég ekkert frekar heyrt af áformum um heimildamynd um bók mína. Giversen hefur líkleagast veriđ upptekinn viđ ađ grafa upp skít og “skúp” í Afganistan.

 


San Demon og fjósiđ

PúkiáStöng

Ţennan púka tókst Margit Sandemo á viđ á Stöng, en tókst ekki ađ kveđa hann niđur. Nú er hann kominn međ blogg á Mbl. og vinsćldirnar aukast líkt og hjá Sandemo. Leyndarmáliđ er kynlíf (sjá fćrsluna á undan)

Á eftir er heimildakvikmynd í Ríkissjónvarpinu um norska súpermetsöluhöfundinn Margit Sandemo. Ég get ekki séđ ţáttinn í sjónvarpinu mínu, en ég get hins vegar sagt sögu af Margit Sandemo. Ég hitti ţessa merku konu fyrir 21 ári ađ Stöng í Ţjórsárdal, ţar sem ég var ađ grafa upp rúst kirkju frá 11.-12. öld og tilheyrandi grafir ábúenda á stađnum, sem höfđu veriđ tćmdar (fluttar) eftir eldgos í Heklu áriđ 1104 (sjá nánar um ţađ hér). Sandemo kom ţarna međ íslenskum fararstjóra á miklum trukk, alveg upp í hlađ. Frú Sandemo sneri honum um fingur sér og skipađi honum mikiđ fyrir. Fjótlega féll konan í eins konar trans og gekk kringum holuna okkar eins og hún vćri ađ leita einhvers. Ég spurđi bílstjórann, hvort hún ţyrfti á lćknishjálp ađ halda. Hann svarađi međ lotningu, en hvíslađi eins og hann vildi ekki trufla Sandemo, ađ “hún fyndi fyrir tilvist ungrar konu, sem hefđi orđiđ undir hrauninu í gosinu og dáiđ í skálanum á Stöng”. Ég hvíslađi til baka, ađ enginn hefđi orđiđ undir hrauni á stađnum. Ég kunni engin deili á Sandemo, og vissi ekkert um vinsćldir hennar á Íslandi ţegar ţetta gerđist. Sandemo hélt áfram og vappađi alveg fram á brún uppgraftrarins. Skyndilega hrein hún á nćr óskiljanlegri norsku nćrri 4 metrum yfir hausamótunum á mér: “Det er et fjřs, det er et fjřs, du stĺr i, et fjřs unge mand”.  Ég svarađi um hćl á heimatilbúinni, sönglandi norsku: “Nej, det ein kirkje og du stĺr oven pĺ de dřde”, og svo glotti ég stríđnislega.

Sandemo gaf mér illt augnaráđ og hélt áfram sálarannsóknum sínum, eins og ekkert hefđi í skorist. Bílstjórinn hennar trúđi henni frekar en mér og taldi ţađ af og frá ađ viđ hefđum fundiđ kirkju, ţar sem greinilega hafđi veriđ fjós.


Skarinn

Bier 

Takiđ eftir vaffinu - V for Victory!

Danir eru harla ánćgđir međ ađ kvikmyndaleikstjórinn Susanne Bier hafi veriđ tilnefnd til Óskarsverđlauna. Kvikmyndina “Efter Bryllupet”, sem til greina kemur sem besta mynd erlends kvikvmyndagerđarmanns, hef ég ţví miđur ekki séđ. En ég hef hins vegar séđ flestar fyrri kvikmyndir Bier og mér ţykir hún ţess leg á myndinni hér ađ ofan, ađ hún vinni ađ minnsta kosti einn Skara. Hljómsveitin Sigur Rós spilar músík í myndinni og er ţađ ekki lakara.

Takiđ eftir vaffinu, sem myndast hefur yfir fallega, grćna kjólnum hennar Susanne. Ég tel mig sjá “V for Victory!”  Ég vona ţó ađ ég hafi ekki fariđ fram úr leyfilegum velsćmismörkum hér á Mbl. blogginu. Svona myndir ţykja hćfar í dönskum kirkjum.  Viđ Norđurlandaţjóđirnar verđum ađ halda međ Susanne og minnast á hana í kvöldbćnum okkar, svo hún fái Skara.

Höfundur

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson
Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

vilhjalmur@mailme.dk

Bćkur

Kynning á nokkrum fćrslum, greinum og bókum PostDocs


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband