Leita í fréttum mbl.is

"Enginn hafđi áhuga á ađ lesa bćkur hans"

Laxness Stockholm
 

Mikiđ er nú grátbroslegt ađ sjá og horfa á fullorđna menn, sem eru ađ búa til kvikmynd um Halldór Kiljan Laxness fyrir útlendinga, ţar sem lágkúruleg samsćriskenning á ađ vera ađaltrekkplásturinn. Í hinni nýju heimildakvikmynd, sem sagt var frá í vikunni, virđist eiga ađ mjólka heldur óhóflega heimildir varđandi útgáfumál Laxness í Bandaríkjunum árin 1947 og -48.

Eftir viđtal viđ framleiđendur kvikmyndarinnar í Kastljósi sl. miđvikudag, er ljóst, ađ ađstandendur myndarinnar eru óttalegir amatörar sem láta pólitíska rétthugsun samtímans, t.d. hatur í garđ BNA, smita skođanir sína á fortíđinni. Viđtaliđ minnti allt mjög á stuttmyndir samsćriskenningamanna um 9-11. Röksemdir eins og „menn tóku bara ekki eftir ţessu hjá Halldóri Guđmundssyni" eru afar fyndnar. Halldór Guđmundsson og Hannes Hólmsteinn Gissurarson eru reyndar međ allar upplýsingar um ţetta tiltekna atriđi sem nú á greinilega ađ blóđmjólka, ţó svo ađ Halldór dragi ákveđnari niđurstöđur af ţeim en Hannes Hólmsteinn.

Međal framleiđanda heimildamyndarinnar fyrir útlendinga um Laxness er Haukur Ingvarsson, M.A. í íslenskum bókmenntum, rithöfundur útvarpsmađur og náinn samstarfsmađur Egils Helgasonar á Kiljunni. Haukur virđist ekki gera sér grein fyrir nauđsyn heimildagagnrýni. Framleiđendurnir búa sér til nýjar reglur í ţví sambandi. Ţeir segjast reyndar hafa kafađ dýpra í heimildir en ákveđnir sagnfrćđingar og bókmenntafrćđingur, en nefna auđvitađ ekki Hannes Hólmstein, sem er vitanlega alveg úti af sakramentinu hjá svona alvarlegum heimildakvikmyndaframleiđendum. En ţađ sem ţessir menn, sem búa til sér heimildamyndir fyrir útlendinga, hafa gert, er ţeir hafa kafađ dýpra í er samsćrisheilann í sjálfum sér. Halldór Ţorgeirsson, tengdasonur Laxness, annast einnig framleiđslu á ţessari mynd. Gćđin og hlutleysiđ eru víst til stađar.

 

Eru menn í helgimyndagerđ međ tilheyrandi píslarvćttalýsingum eđa ađ gera heimildakvikmynd?

Ég efa ţađ stórlega, ađ ţessir kvikmyndagerđamenn segi útlendingunum, sem mynd ţeirra er fyrst og fremst ćtluđ (ţó ţađ verđi Íslendingar sem mest muni sjá hana), ađ Laxness reyndi ađ svíkja tekjur sínar í BNA undan skatti og gjaldeyrislögum á Íslandi. Fá útlendingarnir ađ vita ađ Laxness laug í bókum sínum um ferđir sínar til Berlínar áriđ 1936, eins og hér er upplýst? Ţađ er upplýsingar sem vantar tilfinnanlega í bók Halldórs Guđmundssonar, og sem hann hefur ekki gert sér far um ađ betrumbćta í erlendum útgáfum á ćvisögu sinni um Laxness.

 

Ađrar samtímaheimildir og sjálfumgleđi Íslendinga

Varđandi William Cattell Trimble (1907-1996; Sjá meira um hann hér), sem er nú ađalheimildamađur um ţađ "mannorđsdráp", sem ađstandendur heimildamyndarinnar velta sér upp úr, er hćgt ađ upplýsa, ađ hann var mjög oft glannalegur í orđavali og gjarn á ađ lýsa yfir hlutum sem hann hafđi enga innistćđu fyrir. Álit hans á Íslendingum var heldur ekki mikiđ eins og kemur fram í dagbók danska sendiherrans í Reykjavík í lok árs 1947:

10/11 1947 Bill & Mary Trimble til Middag. Efter 9 Maaneders Virksomhed som Charge d'Affairs i Island er han "fed up" med Land og Folk. Deres Utaknemmelighed, Trakasserier og Upaalidelighed gaar ham aldeles paa Nerverne. Vi var enige om, at vi begge maa se at komme herfra, inden vi mister Evnen til at posere i Rollen som sćrlige "venner af Island". Ogsaa jeg er afgjort skuffet ved Arbejdet efter min Tilbagekomst fra USA og tvivler paa, at Island virkelig vil Venskab med Danmark. Vi har behandlet dem helt forkert, alt for hensynsfuldt under Unionstiden. Nu gřr USA det samme. Men naar USA end ikke kan sćtte det lille storhedsvanvittige Folk Stolen for Dřren, er der vel ikke noget at sige til, at vi ikke kunde. ..."

C.A.C. Brun, sem ţetta skrifađi, var reyndar Íslendingum mjög mikilvćgur haukur í horni í lýđveldisbaráttu okkar og hafđi meiri mćtur á Íslendingum en fram kemur í ţessu dagbókarbroti. Hann hafđi hins vegar ekki miklar mćtur á Bjarna Benediktssyni, einum Sjálfstćđismanna, og skrifađi t.d. um hann á norrćnum utanríkisráđherrafundi í Kaupmannahöfn í janúar áriđ 1948:

27/1 1948. Vi tog imod paa Bristol. Dagen igennem ordinćrt nordisk Udenrigsministermřde, Island inkluderet. Bjarni Benediktsson spiller, imidlertid som sćdvanlig, en aldeles ynkelig Rolle..." 

Ţessa mynd af Bjarna deildi C.A.C. Brun međ Trimble, en ţeir dýrkuđu Stefán Jóhann Stefánsson forsćtisrćđherra, en Bjarni var utanríkis- og dómsmálaráđherra 1947-49. Finnst mönnum ţađ líklegt, ađ William C. Trimble hafi fariđ ađ eyđileggja mannorđ Laxness í Bandaríkjunum fyrir stjórnmálamann á Íslandi, sem hann og ađrir diplómatar höfđu lítiđ álit á?

Halldór Guđmundsson hefur einnig tekiđ eftir ţessum skođunum erlendra landa á Íslandi (án ţess ađ vitna í neinar heimildir), ţar sem hann skrifar í bók sinni um Laxness, sem ég á ađeins á dönsku: „Det er endvidere interessant, at stormagternes udsendinge i Island var fuldstćndigt enige pĺ et punt: De var forblřffede over islćndingense nationalisme og selvglćde og ansĺ dem for mere eller mindre at leve i fortiden". 

Virđist ţví lítiđ hafa breyst, ţegar mađur heyrir um gerđ sérstaklegrar heimildarkvikmyndar handa útlendingum um Laxness.

 

Laxness vex í augum sumra Íslendinga

Ég held ađ menn sé ađ mikla fyrir sér samböndum og mćtti Bjarna Benediktssonar gagnvart bandarískum útsendurum á Íslandi, ef ţeir ćtla ađ hann hafi getađ pantađ 1 stk. eyđileggingu á mannorđi skálds á Íslandi í salarkynnum Bandarískra ráđuneyta. Bjarni vildi koma sér niđur á yfirlýstum kommúnista í skattamáli. Bjarna Ben var ekki hlýtt til sósíalista, sem hagađi sér reyndar eins og stórkapítalisti, keyrđi um á amerískri drossíu,  mútađi mönnum til ađ fá bensín í miđri skömmtum og sveik undan skatti ţađ sem hann hafđi grćtt af dollurum í BNA. Ţetta var persónulegt uppgjör eins og allt er alltaf á Íslandi. Bćkur Laxness hćttu ekki ađ seljast út af upplýsingum sem enduđu í skattamáli á Íslandi.

Ţađ eina sem ţessir „heimildakvikmyndagerđamenn" hafa í höndunum um eyđileggingu á orđstír Laxness er athugasemd međ hendi Trimble: „Athugiđ ađ orđstír Laxness myndi skađast verulega, ef viđ komum ţví til  skila, ađ hann sé ađ reyna ađ komast undan tekjuskatti. Ţar af leiđandi er mćlt međ frekari rannsókn á ţeim höfundarlaunum, sem hann hefur vćntanlega fengiđ fyrir Sjálfstćtt fólk".

Björn Bjarnason

Athyglisvert er ađ minnast ţess, eins og sonur Bjarna Ben gerir á gömlu bloggi sínu, ađ í bók Hannesar Hólmsteins Laxness er á bls. 397 er sagt frá ţví ađ á árinu 1975 fékk sonur meints ćrubrjóts á Halldóri Kiljan Laxness ţađ hlutverk sem embćttismađur í forsćtisráđuneytinu ađ rćđa viđ Halldór Laxness um hvort hann vildi verđa fulltrúi Íslands í Bandaríkjunum áriđ 1976 ţegar minnst var 200 ára byltingarafmćlis ţeirra og flytja erindi um íslenskar bókmenntir. Hitti Björn Bjarnason Laxness í Gljúfrasteini 8. maí 1975 og tók hann erindinu vel. Ţegar Björn Bjarnason hafđi samband viđ Laxness i síma 29. október 1975 til ađ fá endanlegt svar hans: „Ţá var komiđ annađ hljóđ í hann. Laxness taldi litlar líkur á ţví, ađ hann gćti fariđ vestur. Hann hefđi veriđ kynntur vestra međ útgáfunni á Sjálfstćđu fólki, sem hefđi selst vel. Síđan hefđi hann gleymst. Hann sći sér ekki mikinn hag í ţví ađ ferđast um, ţar sem enginn hefđi áhuga á ađ lesa bćkur hans. Öđru máli gegndi um lönd, ţar sem hann ćtti stóra lesendahópa. Fór Laxness hvergi," eins og Hannes Hólmsteinn skrifar og vitnar í frásagnir Björns Bjarnarsonar sem liggja fyrir í stjórnarráđsskjölum.

Niđurlag

Verum viss um ađ útlendingum verđur ekki ćtluđ sú vitneskja í komandi mynd tengdasonar Laxness. Nei, fórnalambiđ Laxness, fórnarlamb vondra manna á Íslandi og BNA er sú mynd sem nú er talin réttust. Ţađ er píslarsagan og samsćriskenningin sem á ađ selja.

Viđ ţeim einkennilegu vinnubrögđum sem menn bođa í heimildamynd um Laxness fyrir utanlandsmarkađ er ekki mikiđ ađ gera. Mönnum erlendis mun örugglega ţykja ţetta mjög hlćgilegt miđađ viđ takmarkađa "frćgđ" Laxness, sem er nú sem áđur mest á Íslandi - ţrátt fyrir allt - nema ađ vera kynni í Ţýskalandi, sem í ár heldur upp á Ísland á messunni í Frankfurđu. Laxness er hvergi  stćrri en á Íslandi. Sala á ćvisögu hans t.d. í Danmörku, sýnir ekki beint mikinn áhuga hjá honum hjá nánustu nágrönnum okkar. Ţjóđverjar "digga" hann vegna međfćdds áhuga á öllu NORDISCH, Brünhildum og Heiđu í fjallakofanum, sem Salka Valka er ekkert annađ en íslensk gerđ af.

Laxness var mađur en ekki guđ. Ţví fyrr sem menn gera sér grein fyrir ţví, ţví betra. Ţá hćttir kannski ţessi ţjóđernisrembingslega helgisögugerđ Íslendinga. Laxness var akkúrat enginn píslarvottur. Hann var útspekúlerađur lífskúnstner, sem meistrađi ţađ ađ hylma yfir ţađ sem miđur fór í lífi sínu og matreiddi ţađ vel í sjálfsćvisögum, og laug ţá stundum grimmt - eđa gleymdi ýmsu eins og gerist. 


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 Smámynd: Vilhjálmur Eyţórsson

Halldór Guđjónsson nefndist alltaf „Kiljan“ í barnćsku minni á sjötta áratugnum. Eftir ađ Svíar kanóníseruđu hann undir öđru, ekki- kaţólsku dýrđlingsnafni, „Laxness“, varđ allt í einu argasta guđlast ađ nota gamla nafniđ. Hann settist svo í helgan Gljúfrastein og einbeitti sér ađ ţví, m.a. ađ réttlćta stuđning sinni viđ blóđi drifna kúgara og böđla kommúnista, t.d. í Skáldatíma, en sú bók segir fjarri ţví alla sögu um undirlćgjuhátt skáldsins viđ ţessa djöfla í mannsmynd. Ţađ er ţó ekki stuđningur hans viđ alrćđi og gúlag sem mér hefur alltaf fundist merkilegastur, heldur hjal hans samtímis og samhliđa um friđ, mannúđ og manngćsku o.s. frv.

Ţrátt fyrir allt var Halldór síđasti rithöfundurinn, sem eitthvađ var ađ marka. Hann var sá síđasti sem gat skrifađ heila skáldsögu án ţess ađ klćmast. Hann starfađi líka áđur en ungir menn gátu tekiđ sér skáldanafn út á illa dulbúnar sjálfsćvisögur úr einhverju hverfinu í Reykjavík. Ég sé mest eftir ţví ađ vera orđinn of gamall til ađ geta skrifađ minningar mínar úr Stórholtinu, međ breyttum nöfnum, helst í fyrstu persónu nútíđar og fengiđ út á ţađ skáldanafn og styrki. Halldór var ţrátt fyrir allt hafinn yfir slíkt og auk ţess húmoristi ólíkt flestöllum vinstri mönnum samtímans og aldeilis frábćr stílisti.

Vilhjálmur Eyţórsson, 17.9.2011 kl. 19:02

2 Smámynd: Jón Valur Jensson

Á eftir ađ lesa ţessa grein ţína um áhugavert efni í heild, doktor.

Minni á, ađ Kolbrún Bergţórsdóttir átti mjög góđa úttekt á sovét-ţjónkun Kiljans í Gerzka ćvintýrinu og hinni SSSR-bókinni (Í austurvegi? - man ekki nafniđ fyrir víst ţessa stundina) í tveggja greina öflugri umfjöllun í Helgarpóstinum á sínum tíma. Ţar kom skýrt í ljós, ađ ţrifnađar- eđa sjálfshreinsunarviđleitni hins hćfileikaríka skálds í Skáldatíma reyndist kattarţvottur.

Ţú ert svo góđur í ađ grafa upp hverja örđu úr fortíđinni, doktor minn, gćturđu náđ ţessum greinum í stafrćnu formi? Sjálfur á ég einhvers stađar a.m.k. ađra ţeirra, en veit ekki hvar.

Međ góđri kveđju til allra Vilhjálma hér á síđunni,

Jón Valur Jensson, 18.9.2011 kl. 13:46

3 Smámynd: Jón Valur Jensson

... gćtirđu ... !

Jón Valur Jensson, 18.9.2011 kl. 13:47

4 Smámynd: hilmar  jónsson

Bullukollur geturđu veriđ Vilhjálmur.

Ţó ekki vćri annađ, ţá gerir Hannes sig sjálfur ómerkann í heimildum um Laxnes í ljósi ţeirra vinnuađferđa sem hann viđhafđi viđ skrif sín.

Ofbođslega ertu annars kominn bratt í samsćriskenningarnar í ţessum pistli ţínum.. Náinn vinur Egils Helga ? Big deal.......

hilmar jónsson, 18.9.2011 kl. 23:57

5 Smámynd: Jón Valur Jensson

Ţetta er allt of einföldunarlegt hjá ţér, Hilmar, um vinnubrögđ dr. Hannesar. Ég hef einmitt veriđ ađ hugsa ţađ nýlega, hvernig hann hefur skotiđ flestum vinstri sinnuđu sagnfrćđingunum ref fyrir rass međ sínar fróđlegu og glöggu rannsóknir í sögu sósíalismans hér á landi. Dr. Ţór Whitehead prófessor er ţar ţó fremstur manna. -Um seinni klausu ţína segi ég ekkert, á eftir ađ lesa hér meira!

Jón Valur Jensson, 19.9.2011 kl. 00:37

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Höfundur

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson
Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

vilhjalmur@mailme.dk

Bćkur

Kynning á nokkrum fćrslum, greinum og bókum PostDocs


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband