Leita í fréttum mbl.is

Einu sinni var kona ...

Marta

Fćrsla ţessi er tileinkuđ Agli Helgasyni, ţó hún fjalli mest um konuna á myndinni hér ađ ofan og eins og sést er hún í engu lík Agli. Egill er er ekki međ "Bette Davis Eyes" eins og ţessi glćsilega kona. Egill er hins vegar einn helsti Hetzmacher Samfylkingarinnar og ESB á Íslandi, en grein mín er skrifuđ vegna ţessarar fćrslu hans á Silfrinu hans um auman, ungverskan kynţáttahatara, ţar sem hann reynir enn einu sinni, og í ţessu tilfelli frekar aulalega, ađ gera andstćđinga ESB á Íslandi ađ öfgafólki og gyđinghöturum. Egill skrifar: "Szegedi hefur hatađ bókstaflega allt, Evrópusambandiđ, Slóvaka, Sígauna, en ađallega gyđinga." Ef Egill léti sér nćgja sanngjarna gagnrýni á ţá sem efast um gćđi ESB og evrunnar, flykktust ekki á blogg hans fólk sem eru laumurasistar líkt og flugur sćkja á kúadellu.

Já, einu sinni var kona sem hét Marta. Hún giftist góđum Íslendingi, Braga Ólafssyni sem hafđi haldiđ til Manchester áriđ 1939 í starfsţjálfun hjá fyrrtćki sem Fálkinn, fyrirtćki fjölskyldu Braga, var međ umbođ fyrir. Ţađ var undanfari ţess, ađ hann ákvađ ađ fara í til náms viđ tćkniháskóla stađarins, ţađan sem hann lauk prófi í vélaverkfrćđi. Hann kynntist Mörtu í Manchester og ţar bjuggu ţau fram til 1947. Ţá fluttu ţau til Íslands, alkomin, og var Marta ţá barnshafandi. 

Marta fćddist í Ungverjalandi, eđa ţess hluta landsins sem nú tilheyrir Slóvakíu og átti ćttir ađ rekja til merkra gyđinga. Hún var reyndar gyđingur í báđar ćttir og ćtt hennar öll. En á Íslandi ţorđi hún ekki ađ segja ţađ nokkrum manni. Hún lét útbúa fyrir sig gögn í fyrrverandi heimalandi sínu, sem sýndu ađ hún hefđi veriđ kristin. Börnin hennar töldu ađ hún hefđi fćđst kaţólikki, en á Íslandi fylgdi hún manni sínum í Fríkirkjuna.

Áriđ 1983, ţegar ég var staddur á skrifstofu yfirrabbínans í Lundúnum í erindagjörđum, hitti ég mann frá Ísrael, Eliahu Arbel ađ nafni, sem ég heimsótti ţar síđar. Arbel, sem var fyrrverandi yfirmađur endurskođunar í innanríkisráđuneyti Ísraels (og margt annađ merkilegt), spurđi mig hvort ég ţekkti konu á Íslandi sem héti Marta og sem vćri frá Slóvakíu. Ţađ gerđi ég ekki, en hafđi tök á ađ ganga úr skugga um ţađ og fann ţessa konu og setti hana í samband viđ Eliahu Arbel, sem var sömu ćttar og hún, fjarskyldur henni, og fćddur í sama bć, Ruzomberok (Rosenberg) í Slóvakíu, sem áđur var í Ungverjalandi.

Var ég harđánćgđur međ ţađ ađ hafa fćrt fólk saman á ţennan hátt og hef gert ţađ tvisvar síđan. Mörgum árum síđar hafđi Eliahu upp á mér í Kaupmannahöfn og hafđi haft af ţví mikla fyrirhöfn. Hann vildi nú í samband viđ fjölskyldu Mörtu, sem lést áriđ 1989. Ég lofađi ađ hjálpa honum međ ţađ og hafđi samband viđ elsta son Mörtu heitinnar, sem var á fimmtugasta aldursári.

Sonur Mörtu tók erindi mínu frekar illa í byrjun, og taldi mig veri einhvern grínara, ţví hann var nćr fullviss um ađ móđir hans hefđi veriđ kristin og hún vćri komin af góđu kristnu fólki. Ég ritađi hr. Arbel ţetta:

Mr. Bragason argues that his mother was never a Jew!  According to him she was baptized, confirmed and practiced Christianity (Roman Catholic) her entire life. Her father and mother were both Christians, although to Mr. Bragason knowledge her mother had some remote Jewish ancestors. Her father's family were, according to Bragason, Catholics way back. Furthermore, Mr. Bragason has never heard about your correspondence with his mother, although he does not doubt that "you might have known her when she was young". Thus, he is unfortunately not interested that I write about her in my book, simply because she was not Jewish and because he "doesn't think she would have liked that someone wrote about her life".

Arbel Lea Malka og v
Eliahu Arbel, sem upphaflega hét Elemer Günsberger,  Lea Bang Vilhjálmsdóttir, Malka sambýliskona Eliahus heitins, og höfundur stendur í allri sinni fitneskju fyrir aftan. Myndin er tekin í Ramat Gan haustiđ 2000.

 

Er ég greindi hr. Arbel frá ţessari afstöđu sonar Mörtu, sagđist hann ćtla ađ senda mér upplýsingar frá nánustu ćttingjum mannsins í Ungverjalandi, Ísrael og Bandaríkjunum, sem hann og gerđi og ţví miđlađi ég til afkomenda Mörtu og fjölskylda hennar sá hvernig hún hafđi valiđ ađ leyna uppruna sínum á Íslandi. Hún hafđi međal annars útvegađ falsađ fćđingavottorđ frá Tékkóslóvakíu, sem sýndi ađ hún var upphaflega kristin. Afkomendur Mörtu fengu nú upplýsingar um sögu fjölskyldu sinnar, um áđur óţekkta ćttingja, fjölskyldur eins og Lakner, Duschnitz og Porges í Ungverjalandi og Ísrael. Ţeim varđ nú ljóst ađ frćndur í BNA, sem voru kaţólskir, höfđu tekiđ ţá trú til ađ fá stöđur viđ háskóla og möguleika í Bandaríkjunum. Allir voru gyđingar á bak viđ huluna, sem skapast hafđi vegna gyđingahaturs og -öfundar og einskis annars.

Rozomberok Schul

Samkunduhúsiđ í Ruzomberok sem í dag stendur tómt eins og samviska Slóvaka. Í dag er bćrinn mest ţekktur fyrir uppţot nasista á knattspyrnuvöllum ţar sem menn heilsa ađ hćtti nasista.

Duschnitz

Fjölskylda Mörtu, Međlimir Duschnitz og Porges fjölskyldnanna 1939-40

1103030838142012

Legsteinn ćttingja Mörtu í Ruzomberok

Áđur en Marta lést áriđ 1989 var hún í bréfasambandi viđ fjarskyldan frćnda sinn Eliahu Arbel. Hún bađ hann vćnstan um aldrei ađ senda bréf til sín beint frá Ísrael. Öll bréf urđu ađ fara gegnum sameiginlegan ćttingja í Lundúnum eđa sendast ţegar Arbel var á einum af mörgum utanlandsferđum sínum. Marta greindi Arbel frá ţví ađ á Íslandi vćru menn ekki vinveittir í garđ gyđinga og Ísraels. 

Saga Mörtu er ekki einstök. Ađrir gyđingar á Íslandi földu uppruna sinn eins og hún, og margir frćgir einstaklingar af gyđingaćttum geta sagt svipađa sögu. Til dćmis er margfrćg saga Madeleine Albright  utanríkisráđherra Bandaríkjanna (hjá Clinton), sem ađ eigin sögn uppgötvađi ekki ćttir sínar fyrr en á gamals aldri. Hún fćddist í Prag áriđ 1937 og gekk í 11 ár undir nafninu Marie Jean Korbel, áđur en hún og fjölskylda hennar fluttist til BNA.

Ég held ađ Marta hafi dćmt ástandiđ á Íslandi rétt, og ekki hefur ţađ batnađ ef dćma má út frá flórunni sem skrifar athugsemd viđ fćrslu Egils. Nasistum á Íslandi var hyglt ellegar var ţvertekiđ fyrir ţađ ađ menn sem umgengust helstu morđingja 3. Ríkisins hefđu veriđ nasistar, eins og tilfelliđ međ Gunnar Gunnarsson sýnir. Fyrir utan ekta nasista í valdastöđum allt frá lögreglustjórum, bankastjóra sem laug til um menntun sína í Ţýskalandi nasismans og ţingmönnum Sjálfstćđisflokks, til smćrri peđa eins og yfirmanns ÁTVR, gat mađur líka fundiđ öfgafulla gyđingahatara á međal krata. Einn ţeirra, Jónas Guđmundsson (1898-1973), sem um tíma var alţingismađur gaf út svćsiđ andgyđingleg rit og trúđi ţví ađ Íslendingar vćru međal ćttkvísla hinna eiginlegu gyđinga og Ísraelsţjóđar, og ađ ţeir sem drepnir hefđu veriđ í helförinni gćtu sjálfum sér um kennt enda ekki gyđingar.

Nú er svo komiđ ađ vinstrimenn telja fínt ađ vera međ skítkast í garđ Ísrael og gyđinga, ađallega vegna heilags stuđnings og međaumkvunar ţeirra međ Palestínuaröbum og hryđjuverkasamtökum ţeirra sem hafa ađ markmiđi ađ útrýma Ísraelsríki. Tilgangurinn helgar međaliđ.

Egill Helgasson keyrir hins vegar um ţverbak, ţví hann notar mál um ungverskan rasista sem reynist vera af gyđingćttum í Ungverjalandi, líkt og Marta, til ađ klína óorđi á samlanda sína sem eru andvígir ESB. Er ţađ rétta ađferđin?

Viđ sem ekki trúum á Útópíur, aumt Evruhrć ESB-sinna eđa ágćti póetísks Heimsvaldakínverja á örćfum erum nasistar samkvćmt snillingnum Agli Helgasyni. Umrćđan á Íslandi er greinileg mjög frumstćđ.

Marta leyndi uppruna sínum, líklega af hrćđslu viđ skođanir Íslendinga. Rasistinn í Ungverjalandi, sem átti ömmu sem lifđi af dvöl í Auschwitz, ólst upp í ţjóđfélagi ţar sem gyđingar voru hatađir jafnmikiđ fyrir og eftir Síđari heimsstyrjöld, og skyldi ţađ hafa veriđ öđruvísi á Íslandi?

Frekari lesning hér og hér á dönsku


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 Smámynd: Vilhjálmur Eyţórsson

Sigurđur, bróđir Braga Ólafssonar (í Fálkanum) var giftur móđursystur minni og ţau Marta voru vinir foreldra minna. Móđir Mörtu var hérna líka og tungumálahrćrigrauturinn á heimilinu var frćgur. Ég hef alltaf haldiđ, ađ Marta hafi veriđ gyđingur ţó ég muni ekki hvernig ég hef heyrt ţađ, en ţađ skiptir engu. Gyđingdómur er einungis trúarbrögđ, alls ekki í neinum vitrćnum skilningi „kynţáttur“ eins og nasistar og ađrir vitleysingar ímynda sér.

Vilhjálmur Eyţórsson, 18.8.2012 kl. 16:11

2 Smámynd: Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Merkilegt ađ heyra ađ ţú hafir ţekkt Mörtu, en hvađ fékk ţig til ađ halda ađ hún vćri gyđingur, ţegar börnin hennar vissu ţađ ekki. Ertu svona "rassenglöggur", eđa ljómađi Marta heitin af trúarofsa, ţví gyđingdómur eru jú bara trúarbrögđ ađ ţínum dómi?

Vilhjálmur, gyđingdómur eru auđvitađ fyrst og fremst trúarbrögđ, en gyđingar eru líka ţjóđ og kynţáttur, en ekki í ţeim skilningi á kynţćtti sem rasistar hata. Rasismi er vesturevrópsk uppfinning, sem ađallega beindist ađ gyđingum til ađ fá útrás fyrir fordóma, hatur og öfund. Ađ segja ţjóđ og kynţćtti ađ hann sé ekki til er ekkert annađ en ógeđfelldur rasismi og lítilvirđing. 

Reyndar er ţađ svo, ađ gyđingar á okkar tímum eru hlutfallsega minna "blandađir" en Íslendingar frá upphafi byggđar á Íslandi. Á ţeim tíma sem gyđingatrú hefur veriđ till, hafa ţeir sem henni fylgdu blandast minna viđ ađra hópa en Íslendingar, ţó gyđingar hafi veriđ á ferđinni og á flótta, međan Íslendingar hafa ađallega veriđ í hlutverki heimalninganna međ mikilmennskubrjálćđiđ. Og ţú leyfir ţér svo ađ halda ţví fram ađ gyđingar séu ekki kynţáttur og ţjóđ?

Kynntu ţér nýjustu niđurstöđur erfđafrćđirannsókna á gyđingum. Á Wikipediu eru flestar nýjustu niđurstöđurnar. Ţrátt fyrir mismunandi útlit, fenótypur, eru gyđingar af mismunandi hópum meira tengdir en flestum hafđi órađ fyrir. 

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 18.8.2012 kl. 20:44

3 identicon

Ekki vera svona reiđur viđ Vilhjálm E.

Ég spyr líka og ţađ í forvitni og vinsemd.

Get ég orđiđ gyđingur?Verandi eitthvađ annađ eins og er.

Og verđa ţá börnin mín gyđingar ef ég gerist slíkur?

P.S.Ég spyr í alvöru.

elías (IP-tala skráđ) 19.8.2012 kl. 05:21

4 Smámynd: Gunnar Th. Gunnarsson

  Ţú dćmir íslensku ţjóđina af heift en ýlfrar vegna gagnrýni á gyđinga.

Pistlar ţínir um gyđingdóm er málstađ ţeirra ekki til framdráttar, nema síđur sé. Oftsćki og hatur, kemur í hugann. Ógeđfelt, svo ekki sé meira sagt.

Gunnar Th. Gunnarsson, 19.8.2012 kl. 06:00

5 Smámynd: FORNLEIFUR

Ţessi pistill minn er ekki um gyđingdóm, Gunnar Th. Gunnarsson, heldur um gyđingahatur sem blómstrar á Íslandi.

FORNLEIFUR, 19.8.2012 kl. 06:42

6 Smámynd: Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Elías, ef ţig lystir ađ verđa gyđingur, getur ţú ţađ í sumum "deildum gyđingdóms". Ţađ tekur mikinn tíma og gerist ekki á internetinu. Sumir gyđingar vilja ekki sjá nýgyđinga og ţá sem ekki eiga móđur sem er gyđingur, og er ţađ ekkert annađ en hreinn rasismi. 

Börn ţín yrđu ekki og gćtu ekki kalla sig gyđinga ef ţú gerđir ţetta, nema ađ kona ţín vćri gyđingur frá fćđingu eđa móđir ţín hefđi veriđ ţađ. Konur ráđa mestu í gyđingdómi, eins og á Íslandi - svo kannski yrđi ţetta auđvelt fyrir ţig.

Menn ţurfa heldur ekki stórt nef eđa ađ vera ríkir til ađ verđa gyđingar og mađur ţarf ekki ađ fara í litningaţerapíu.  Flestir gyđingar eru fátćkir og međ lítil nef og léleg gen. En ţú mátt búast viđ ţví ađ verđa hatađur og öfundađur, og jafnvel dáđur og af og til drepinn. Haltu ţig bar viđ Íslendinginn og Lúther. Ţađ hefur dugađ mörgum hingađ til.

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 19.8.2012 kl. 07:01

7 Smámynd: Ragnar Geir Brynjólfsson

"Ţeim varđ nú ljóst ađ frćndur í BNA, sem voru kaţólskir, höfđu tekiđ ţá trú til ađ fá stöđur viđ háskóla og möguleika í Bandaríkjunum. "

Af hverju ćtli ţeir hafi tekiđ kaţólska trú frekar er t.d. einhverja mótmćlendatrú? Ţótti ţađ e.t.v. trúverđugra ţar sem ţeir voru frá Suđurhluta Evrópu?

Má hugsanlega gera ráđ fyrir ađ stađa ţerra hefđi ekki veriđ síđri innan háskólanna sem mótmćlenda?

Ragnar Geir Brynjólfsson, 19.8.2012 kl. 14:24

8 Smámynd: Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Ragnar Geir, ţađ fer líklega eftir háskólum, fólkinu sjálfur, hvađan ţađ er og hvađ ţví líkar. En eitt er víst. ađ lengi vel, allt fram á 7. áratug 20. aldar var erfitt fyrir gyđinga ađ fá stöđur í sumum háskólum í BNA, ţótt gyđingar séu áberandi bandarískum háskólum í dag og hafi útvegađ skólunum heiđur vegna ţeirra mörgu Nóbelsverđlauna sem ţeir hafa unniđ, en ţađ er svo annađ mál.

Ég hef séđ rannsókn á gyđingum frá Hollandi sem fluttu ungir til ýmissa landa eftir síđara stríđ,  og af hverju svo margir ţeirra snérust til kristni.  Margir höfđu misst flesta ćttingja sína. Kirkjudeildin skipti ekki máli, en fólk giftist/kvćntist kristnum einstaklingum og ađalástćđan var, ađ menn vildu ekki ađ börn ţeirra ţyrftu ađ ţola hörmungar ţess ađ vera gyđingur enn eina kynslóđina.

Flestir Íslendingar eiga líklega erfitt međ ađ skilja ţetta, ţví á Íslandi fengu menn sem betur fór setuliđ Breta og Bandaríkjamanna og ekki sérstaklegar margar hörmungar stríđsins.

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 19.8.2012 kl. 21:51

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Höfundur

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson
Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

vilhjalmur@mailme.dk

Bćkur

Kynning á nokkrum fćrslum, greinum og bókum PostDocs


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband